Model uczestnictwa w komunikacji alternatywnej i wspomagającej (Beukelman, Mirenda, 1988, z późniejszymi zmianami)
Problematyka uczestnictwa (partycypacji) to całe spektrum rozważań, m.in.: Co to znaczy uczestniczyć? Jakie są formy uczestnictwa? Co sprzyja uczestnictwu, a co stanowi barierę? Od czego zależy możliwość lub brak możliwości uczestniczenia? W niniejszym artykule główne pytania, jakie stawia autorka, brzmią: W jaki sposób osoby o złożonych potrzebach w komunikowaniu się mogą aktywnie uczestniczyć w różnych sytuacjach społecznych? Jak zaplanować to uczestnictwo oraz jak zaadaptować personalizowane narzędzia do komunikowania się do warunków pozagabinetowych?
W niniejszym opracowaniu autorka przyjęła następującą definicję – „Zaangażowanie osoby w sytuacje życiowe, w których wchodzi w interakcje z innymi lub które odnoszą się do ról społecznych; te sytuacje życiowe są wybierane przez osoby, ponieważ mają dla niej sens” (Imms i in. 2008; Lesaeur i in. 2022).
Model uczestnictwa użytkowników AAC w Polsce nie został dotychczas opracowany w rodzimych publikacjach i podręcznikach o komunikacji alternatywnej i wspomagającej. Źródłem inspiracji dla terapeutek i terapeutów AAC w Polsce może być amerykański model uczestnictwa w komunikacji alternatywnej i wspomagającej Beukelmana i Mirendy (The Participation Model for Augmentative and Alternative Communication, Beukelman i Mirenda, 2014)1.
Autorzy wyróżnili w nim następujące kroki:
- Zidentyfikuj wzorce uczestnictwa i potrzeby komunikacyjne.
- Oceń bariery szans (bariery zewnętrzne).
- Zaplanuj interwencje związane z szansą.
- Oceń bariery dostępu.
- Planuj i wdrażaj interwencje.
- Oceń skuteczność interwencji.
Model uczestnictwa stanowi ramy umożliwiające zrozumienie i zidentyfikowanie barier utrudniających uczestnictwo, a następnie – z praktycznego punktu widzenia interwencji – opracowanie strategii i działań mających na celu zwiększenie aktywnego uczestnictwa w różnych aspektach życia.
Marysia – użytkowniczka AAC o wpływowym poziomie uczestnictwa w życiu społecznym2
Model uczestnictwa Marysi – 15-letniej użytkowniczki AAC, od 3 lat korzystającej z tabletu z indywidualnie dostosowanym oprogramowaniem Mówik – przedstawiono na rycinie 1.
Współtworzony przez Marysię dokument, w formie wydrukowanej, znajduje się przy wózku dziewczyny, i stanowi swego rodzaju nośnik informacji o sposobie komunikowania się oraz opisuje jej wzorzec uczestnictwa. Elektroniczna forma modelu zapisana jest w tablecie do komunikowania się dziewczyny.
Bazując na modelu uczestnictwa Beukelmana i Mirendy, wyróżniono kluczowe bariery środowiskowe, które wpływają na uczestnictwo Marysi:
- postawy partnerów komunikacyjnych;
- kompetencje partnerów komunikacyjnych, ich umiejętności w prowadzeniu rozmowy;
- instytucjonalne ograniczanie osobom o złożonych potrzebach w komunikowaniu się środowiska edukacyjnego, społecznego i fizycznego.
Kolejny etap – planowanie interwencji związanych z barierami środowiskowymi – realizowany jest podczas codziennych wyjść Marii i zwiększania jej aktywnego uczestnictwa jako członkini społeczeństwa. Jako że zwiększony udział osób stosujących AAC w życiu społecznym podnosi świadomość na temat szerokiego zakresu środowisk, w których może być potrzebne wsparcie komunikacyjne (King, Simmons-Mackie, 2017), to jednocześnie służy też budowaniu szerszej świadomości społecznej na temat pozytywnego wpływu AAC.
Ryc. 1. Model uczestnictwa Marysi, inspiracja pochodzi z Murdoch Children's Research Institute
Wskazówki dla partnerów komunikacyjnych Marysi zawarte są w prezentowanej grafice „Model uczestnictwa Marysi”. Nadal jednak zapoznanie się z nimi i określony – sprzyjający – wzorzec komunikacyjny z drugim człowiekiem to kwestia indywidualnego zaangażowania oraz wzorców, które są specyficzne dla każdego człowieka.
Dokonując oceny barier dostępu, wyróżniono:
- indywidualny, specyficzny system AAC;
- fizyczną organizację przestrzeni;
- możliwości motoryczne Marysi;
- czas tworzenia wypowiedzi opartej na komunikatorze Mówik3.
Planując interwencje, czyli działania i strategie, mające na celu zwiększanie aktywnego uczestnictwa Marysi w różnych aspektach życia, wyróżniono kluczowe elementy indywidualnego systemu porozumiewania się dziewczyny, takie jak:
- ramię z klamrami mocowane do wózka lub/i np. blatu stołu – niezbędny element ułatwiający dostęp do tabletu z oprogramowaniem do komunikowania się;
- głośnik kompatybilny z tabletem umożlwiający bycie słyszaną w miejscach użyteczności publicznej;
- wydrukowane i zalaminowane – dostępne przy wózku – tablica: literowa, z cyframi i znakami szczególnymi (m.in. znak zapytania, kropka, spacja);
- przydatne komunikaty całościowe – np. Dzień dobry, chcę zamówić; Proszę, popraw mi ramię mocujące do tabletu; Ile płacę?; Proszę zapakować na wynos; Chcę zapłacić gotówką – zwroty stale uaktualniane.
Oceniając skuteczność interwencji, zasadne będzie przytoczenie wypowiedzi Marysi, zapytanej o to, co daje jej możliwość komunikacyjnego uczestnictwa i niezależności w sytuacjach codziennych (robienie zakupów, zakładanie karty w bibliotece, załatwianie bieżących spraw). Nastolatka odpowiedziała na to (używając symboli oraz pisząc): „to jest dla mnie coś niesamowitego, że mogę gadać i powiedzieć o wszystkim czego chce”, i daje jej to „radość, po prostu radość”.
Zdj. 1. Marysia wykorzystująca swój indywidualny system AAC podczas składania zamówienia w lokalnej restauracji
Planowanie uczestnictwa w zajęciach edukacyjnych – funkcjonalne podejście do AAC
Zwiększanie uczestnictwa uczniów o złożonych potrzebach w komunikowaniu się w zajęciach dydaktycznych to klucz do realizowania celów edukacyjnych. Obowiązujące zapisy w podstawie programowej4 nakładają...
Dalsza część jest dostępna dla użytkowników z wykupionym planem
Dołącz do 3000 + czytelników, którzy nieustannie pogłębiają swoją wiedzę z zakresu pracy z podopiecznym z zaburzeniami integracji sensorycznej.
Otrzymuj co 2 miesiące sprawdzone narzędzia diagnostyczno-terapeutyczne od ekspertów – praktyków. Rozszerzaj swój warsztat pracy z podopiecznym z różnorodnymi zaburzeniami rozwojowymi w każdym wieku.
