Opublikowana w 2001 r. przez Światową Organizację Zdrowia (WHO) Międzynarodowa Klasyfikacja Funkcjonowania, Niepełnosprawności i Zdrowia oraz definicja niepełnosprawności zapisana w Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych (przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych 13 grudnia 2006 r.) całkowicie rewolucjonizują dotychczasowe myślenie o niepełnosprawności oraz o sposobach wspierania osób z niepełnosprawnościami. Rewolucja ta ma również ogromne znaczenie dla postrzegania osób o złożonych potrzebach w komunikowaniu się1, ich potrzeb oraz sposobów wspierania.
Dział: Z GABINETU SPECJALISTY
Zaburzenia ze spektrum autyzmu (ASD, Autism Spectrum Disorder) to złożone, neurorozwojowe zaburzenia charakteryzujące się trwałymi deficytami w zakresie komunikacji werbalnej i niewerbalnej, interakcji społecznych oraz obecnością powtarzalnych wzorców zachowań i zainteresowań. Pomimo szerokiego wachlarza dostępnych interwencji terapeutycznych – od terapii behawioralnych, przez treningi umiejętności społecznych, aż po wspomagającą farmakoterapię – wielu pacjentów nadal boryka się z trudnościami, które znaczną miarą ograniczają ich codzienne funkcjonowanie.
Coraz częściej do gabinetów terapeutycznych trafiają rodzice małych dzieci. Jest to związane z coraz większą świadomością rodziców w kwestii rozwoju i funkcjonowania dzieci. Jednym z pytań, które pojawia się na takich spotkaniach, jest pytanie dotyczące noszenia dziecka na rękach. Rodzice bywają bowiem zaniepokojeni faktem, że ich maluch ma silną potrzebę bliskości, nie można go odłożyć i jedyne ukojenie pojawia się w sytuacji, kiedy jest bujany, noszony i przytulany w tej pozycji. Oczywiście nie zawsze musi to oznaczać, że dziecko ma jakieś trudności z przetwarzaniem bodźców sensorycznych. Warto na ten aspekt spojrzeć szerzej, żeby wiedzieć, na co zwracać uwagę, co może świadczyć o trudnościach, a co należy traktować jako normę rozwojową.
„Nie chcę”, „Nie będę”, „Tego nie zrobię”, „Nie teraz”, „Tego nie”, „Nie chcę tego robić” – to krótkie komunikaty, które często słyszymy w gabinecie, kiedy dziecko odmawia podjęcia proponowanej aktywności. Mogą być wyrażane zarówno werbalnie, jak i niewerbalnie – poprzez odsuwanie się, odwracanie ciała, odpychanie proponowanego przedmiotu czy inne zachowania sygnalizujące odmowę. Z perspektywy dziecka te krótkie komunikaty mogą znaczyć bardzo różne rzeczy. Dla terapeuty są jednak przede wszystkim odmową podjęcia proponowanej aktywności.
Coraz częściej do gabinetu terapeutycznego trafiają dzieci, których zachowanie jest niejednoznaczne. Najczęściej widoczny jest dysonans pomiędzy tym, co dzieje się w szkole, przedszkolu, a tym, jaki obraz prezentuje dziecko w sytuacji domowej.
Zgodnie z klasyfikacją ICD-11 zaburzenie ze spektrum autyzmu (SA) charakteryzuje się trwałymi deficytami w zdolności do inicjowania i utrzymania wzajemnej interakcji społecznej i komunikacji społecznej oraz szeregiem ograniczonych, powtarzalnych i sztywnych wzorców zachowań, zainteresowań lub aktywności, które są wyraźnie nietypowe lub przesadne dla wieku osoby i kontekstu socjokulturowego.
Rozmawiając z rodzicami, nauczycielami i terapeutami procesów integracji sensorycznej, coraz częściej zadaję sobie jedno pytanie: „Czy nie zapominamy czasem, jaki jest rzeczywisty cel terapii procesów integracji sensorycznej?”. W codziennej praktyce bardzo łatwo skoncentrować się na planowaniu kolejnych aktywności, doborze odpowiednich ćwiczeń czy wykorzystywaniu specjalistycznego sprzętu. Coraz częściej odnoszę jednak wrażenie, że terapia procesów integracji sensorycznej bywa postrzegana przede wszystkim przez pryzmat ćwiczeń, stymulacji i zadań do wykonania, a znacznie rzadziej zastanawiamy się nad tym, do czego wszystkie te działania mają prowadzić.
W pracy terapeutycznej bardzo łatwo wpaść w pułapkę myślenia, że skuteczna terapia musi być czasochłonna, intensywna i oparta na rozbudowanych programach ćwiczeń. Tymczasem doświadczenie wielu terapeutów pokazuje coś zupełnie odwrotnego – to właśnie małe, regularne działania wpisane w codzienność dziecka często przynoszą najbardziej trwałe efekty.
Zespół Kabuki (Kabuki syndrome) to „bardzo rzadki zespół genetyczny, należący do zaburzeń rozwojowych, którym towarzyszą wrodzone wady rozwojowe i/lub cechy dysmorfii w budowie ciała” (Śmigiel i Szczałuba, red., 2021, s. 545). W artykule zostanie omówione postępowanie terapeutyczne dotyczące chłopca z tym schorzeniem.
Mówiąc o czynnikach ryzyka wpływających na pojawienie się zaburzeń integracji sensorycznej u dzieci, dużą wagę przykłada się do przebiegu ciąży oraz tego, jak wyglądał poród. W naszej codziennej praktyce coraz częściej obserwuje się dzieci, u których mamy do czynienia z trudnymi doświadczeniami okołoporodowymi. Zalicza się tutaj poród przedłużający się, poród poprzez cesarskie cięcie, w szczególności w trybie nagłym, niedotlenienie, zamartwicę, wcześniactwo czy konieczność hospitalizacji tuż po porodzie. Oczywiście sam poród nie jest jeszcze czynnikiem determinującym pojawienie się zaburzeń integracji sensorycznej, jednak może mieć istotny wpływ na dojrzewanie układu nerwowego oraz na to, w jaki sposób będą odbierane przez dziecko bodźce w pierwszych dniach jego życia.
Coraz częściej w pracy z dziećmi i młodzieżą, które doświadczają różnego rodzaju trudności rozwojowych – takich jak autyzm, ADHD czy zaburzenia lękowe – sięgamy po terapię behawioralną. To podejście opiera się na prostych, ale skutecznych metodach, które pomagają wzmacniać pożądane zachowania i jednocześnie ograniczać te niepożądane.
Coraz więcej dzieci ma trudności z radzeniem sobie z emocjami. U wielu z nich diagnozowane są zaburzenia lękowe. Nadmiar bodźców w otoczeniu, nieprawidłowe komunikaty formułowane przez osoby dorosłe, nadmierne oczekiwania lub zupełny ich brak sprawiają, że dzieci zaczynają odczuwać silny dysonans poznawczy. Nie radzą sobie z pojawiającym się napięciem i stresem, nie potrafią mówić o swoich trudnościach oraz nie posiadają umiejętności samoregulacji. Zauważa się silną korelację pomiędzy zaburzeniami integracji sensorycznej a trudnościami lękowymi u dzieci. Na ten stan rzeczy ma wpływ wiele czynników, które zostaną omówione w zaprezentowanym artykule. Jednocześnie w tym wszystkim niezwykle istotne jest nie tylko zrozumienie problemów, ale również podjęcie odpowiednich działań i spojrzenie na dziecko w sposób holistyczny.