Mówiąc o czynnikach ryzyka wpływających na pojawienie się zaburzeń integracji sensorycznej u dzieci, dużą wagę przykłada się do przebiegu ciąży oraz tego, jak wyglądał poród. W naszej codziennej praktyce coraz częściej obserwuje się dzieci, u których mamy do czynienia z trudnymi doświadczeniami okołoporodowymi. Zalicza się tutaj poród przedłużający się, poród poprzez cesarskie cięcie, w szczególności w trybie nagłym, niedotlenienie, zamartwicę, wcześniactwo czy konieczność hospitalizacji tuż po porodzie. Oczywiście sam poród nie jest jeszcze czynnikiem determinującym pojawienie się zaburzeń integracji sensorycznej, jednak może mieć istotny wpływ na dojrzewanie układu nerwowego oraz na to, w jaki sposób będą odbierane przez dziecko bodźce w pierwszych dniach jego życia.
Autor: Justyna Kapuścińska-Kozakiewicz
Kiedy dziecko przychodzi na świat, musi na początku opanować szereg różnorodnych umiejętności, które pozwolą mu przeżyć. Jedną z najważniejszych jest umiejętność jedzenia. Dlatego też na samym początku, tuż po porodzie, układa się dziecko na piersi matki i zachęca do tego, aby złapało brodawkę. To stymuluje pojawienie się odruchu ssania. Co ciekawe, karmienie nie jest wyłącznie elementem wpływającym na zaspokojenie głodu, ale pełni także funkcję emocjonalną, regulacyjną, społeczną i sensoryczną.
Sen jest jednym z najważniejszych elementów wpływających na rozwój dziecka. W czasie snu dojrzewa układ nerwowy, dochodzi do utrwalania się nowych umiejętności oraz regeneracji organizmu. Co ciekawe, jest to także moment, w którym stabilizują się emocje. Niestety, okazuje się, że coraz więcej dzieci, zwłaszcza w pierwszych miesiącach swojego życia, ma problem zarówno z zasypianiem, jak i spaniem – często się wybudzają, śpią płytko, a więc natychmiast reagują na każdy, nawet najmniejszy hałas czy wykazują się nadmierną ruchliwością w nocy.
Coraz więcej dzieci ma trudności z radzeniem sobie z emocjami. U wielu z nich diagnozowane są zaburzenia lękowe. Nadmiar bodźców w otoczeniu, nieprawidłowe komunikaty formułowane przez osoby dorosłe, nadmierne oczekiwania lub zupełny ich brak sprawiają, że dzieci zaczynają odczuwać silny dysonans poznawczy. Nie radzą sobie z pojawiającym się napięciem i stresem, nie potrafią mówić o swoich trudnościach oraz nie posiadają umiejętności samoregulacji. Zauważa się silną korelację pomiędzy zaburzeniami integracji sensorycznej a trudnościami lękowymi u dzieci. Na ten stan rzeczy ma wpływ wiele czynników, które zostaną omówione w zaprezentowanym artykule. Jednocześnie w tym wszystkim niezwykle istotne jest nie tylko zrozumienie problemów, ale również podjęcie odpowiednich działań i spojrzenie na dziecko w sposób holistyczny.
Praca z dzieckiem z różnego rodzaju trudnościami jest działaniem wymagającym sporo pracy i ciągłego szukania rozwiązań. Postuluje się więc podejście holistyczne – takie, które łączy wiele metod i uwzględnia różne koncepcje. Praktyka pokazuje bowiem, że wąskie podejście do problemu znacznie wpływa na efektywność wprowadzanych rozwiązań i nie daje zbyt wielu możliwości działania. Jest to szczególnie widoczne, kiedy patrzy się na integrację sensoryczną i trening funkcji wykonawczych.
Integracja sensoryczna – od momentu jej powstania i opracowania przez Jane Ayres – jest dedykowana dzieciom. To u nich najłatwiej bowiem rozpoznać objawy różnych trudności oraz podjąć działania terapeutyczne oparte na zainteresowaniach dziecka i aktywnościach zabawowych. Nawet sprzęt, który znajduje się w gabinecie, jest dostosowany do potrzeb i możliwości tych najmłodszych. W praktyce jednak coraz częściej na konsultacjach pojawiają się nastolatkowie. Okazuje się bowiem, że jeśli we wczesnym dzieciństwie nie podejmowano żadnych działań terapeutycznych, to trudności same z siebie nie zniknęły. Wręcz przeciwnie – przekształciły się, czasem zmieniły nieco swój kierunek, jednak nadal sprawiają, że młodemu człowiekowi ciężko jest radzić sobie w społeczeństwie.
Praca z dziećmi i młodzieżą jest bardzo dużym wyzwaniem terapeutycznym. Bywa bowiem, że objawy prezentowane przez pacjentów pokrywają się ze sobą, co doprowadza do trudności związanych z postawieniem właściwej diagnozy. W takim przypadku kluczowe staje się dokonanie diagnozy różnicującej, która może pomóc w znalezieniu odpowiedzi na pytanie, z czym mierzy się dane dziecko. Jednym z zaburzeń, którego objawy nakładają się w znacznym stopniu na zaburzenia integracji sensorycznej, są trudności behawioralne i lękowe.
Propriocepcja, nazywana również „czuciem głębokim”, jest jednym z trzech zmysłów głównych, obok układu dotykowego i przedsionkowego. Niestety, bywa ona mocno niedoceniania i niewielu rodziców zdaje sobie sprawę z tego, że trudności w jej obszarze mogą znacznie wpływać na zachowanie dziecka i jego funkcjonowanie w codziennym życiu. Tymczasem stanowi ona fundament w rozwoju człowieka. Od niej bowiem zależy rozwój kontroli posturalnej i planowania ruchu. Jest ona również ściśle związana z regulacją napięcia mięśniowego i wpływa na zdolność człowieka do samoregulacji zarówno w obszarze emocjonalnym, jak i zachowania.
W gabinecie terapeuty integracji sensorycznej można spotkać dzieci w różnym wieku, od tych najmłodszych do nastolatków, a nawet osoby dorosłe, które potrzebują uzyskać wiedzę na temat swoich trudności. Okazuje się jednak, że dużym wyzwaniem jest praca terapeutyczna z tymi najmłodszymi pacjentami – niemowlętami. Można zauważyć, że wzrasta świadomość wśród rodziców dotycząca tego tematu. Dostrzegają oni różne sygnały mogące świadczyć o tym, że u ich malucha pojawiają się trudności z odbiorem bodźców. Zdają sobie także sprawę z tego, że podjęcie odpowiednich działań jest kluczowe dla stymulacji rozwoju sensoryczno-motorycznego. Wielu terapeutów nie chce jednak podjąć się tego typu działań. Co ważne, okazuje się, że wokół tematu diagnozy dzieci poniżej 12. miesiąca życia narasta wiele nieporozumień i mitów. Konieczne jest więc pochylenie się nad tym tematem i wskazanie na dobre praktyki w tym obszarze i realne działania, które mogą zostać podjęte.
Pracując z dziećmi, często można usłyszeć zdanie, że „uczymy się poprzez ruch”. Tak naprawdę nie zdajemy sobie jednak sprawy z tego, co się tak naprawdę kryje pod tym stwierdzeniem. Okazuje się bowiem, że dzięki aktywności ruchowej jesteśmy w stanie zdobywać nowe doświadczenia sensoryczne, usprawniać nabyte już umiejętności; uczymy się nie tylko tego, jak wygląda rzeczywistość dookoła nas, ale również zdobywamy wiedzę na temat siebie i swoich reakcji w różnych sytuacjach.