Praca z dziećmi i młodzieżą jest bardzo dużym wyzwaniem terapeutycznym. Bywa bowiem, że objawy prezentowane przez pacjentów pokrywają się ze sobą, co doprowadza do trudności związanych z postawieniem właściwej diagnozy. W takim przypadku kluczowe staje się dokonanie diagnozy różnicującej, która może pomóc w znalezieniu odpowiedzi na pytanie, z czym mierzy się dane dziecko. Jednym z zaburzeń, którego objawy nakładają się w znacznym stopniu na zaburzenia integracji sensorycznej, są trudności behawioralne i lękowe.
Autor: Justyna Kapuścińska-Kozakiewicz
Propriocepcja, nazywana również „czuciem głębokim”, jest jednym z trzech zmysłów głównych, obok układu dotykowego i przedsionkowego. Niestety, bywa ona mocno niedoceniania i niewielu rodziców zdaje sobie sprawę z tego, że trudności w jej obszarze mogą znacznie wpływać na zachowanie dziecka i jego funkcjonowanie w codziennym życiu. Tymczasem stanowi ona fundament w rozwoju człowieka. Od niej bowiem zależy rozwój kontroli posturalnej i planowania ruchu. Jest ona również ściśle związana z regulacją napięcia mięśniowego i wpływa na zdolność człowieka do samoregulacji zarówno w obszarze emocjonalnym, jak i zachowania.
W gabinecie terapeuty integracji sensorycznej można spotkać dzieci w różnym wieku, od tych najmłodszych do nastolatków, a nawet osoby dorosłe, które potrzebują uzyskać wiedzę na temat swoich trudności. Okazuje się jednak, że dużym wyzwaniem jest praca terapeutyczna z tymi najmłodszymi pacjentami – niemowlętami. Można zauważyć, że wzrasta świadomość wśród rodziców dotycząca tego tematu. Dostrzegają oni różne sygnały mogące świadczyć o tym, że u ich malucha pojawiają się trudności z odbiorem bodźców. Zdają sobie także sprawę z tego, że podjęcie odpowiednich działań jest kluczowe dla stymulacji rozwoju sensoryczno-motorycznego. Wielu terapeutów nie chce jednak podjąć się tego typu działań. Co ważne, okazuje się, że wokół tematu diagnozy dzieci poniżej 12. miesiąca życia narasta wiele nieporozumień i mitów. Konieczne jest więc pochylenie się nad tym tematem i wskazanie na dobre praktyki w tym obszarze i realne działania, które mogą zostać podjęte.
Pracując z dziećmi, często można usłyszeć zdanie, że „uczymy się poprzez ruch”. Tak naprawdę nie zdajemy sobie jednak sprawy z tego, co się tak naprawdę kryje pod tym stwierdzeniem. Okazuje się bowiem, że dzięki aktywności ruchowej jesteśmy w stanie zdobywać nowe doświadczenia sensoryczne, usprawniać nabyte już umiejętności; uczymy się nie tylko tego, jak wygląda rzeczywistość dookoła nas, ale również zdobywamy wiedzę na temat siebie i swoich reakcji w różnych sytuacjach.
Wydawać by się mogło, że każdy z nas, a szczególnie dzieci, lubi zabawy na huśtawce. Wielu wspomina bardzo pozytywnie chwile, kiedy bawiło się na placu zabaw i leciało najwyżej jak się da. Trudno jest więc zrozumieć, że może być tak, że niektóre dzieciaki przejawiają nieprawidłowe reakcje na ten rodzaj ruchu. Warto się zastanowić, skąd to się bierze, w jaki sposób można pracować z dziećmi z tego rodzaju trudnościami i z czym jeszcze te dzieci mogą mieć problem. Niestety bywa, że rodzice i opiekunowie patrzą na to jako na upór dziecka, niechęć do zabawy albo lęk wysokości. Jednak w rzeczywistości może to być sygnał, że układ przedsionkowy takiego dziecka nie funkcjonuje prawidłowo.
Do gabinetu terapeutycznego przychodzi coraz więcej rodziców zgłaszających, że ich dzieci mają problem z jedzeniem. Czasem okazuje się, że dzieci nie są w stanie próbować nowych produktów, odmawiają w ogóle jedzenia, są wybredne, unikają pokarmów o określonym smaku, temperaturze czy konsystencji. Bywają określane mianem dzieci wybrednych, niejadków. Trafiają więc na konsultacje do różnych lekarzy, terapeutów integracji sensorycznej, logopedów, neurologopedów oraz terapeutów karmienia. Dla rodziców trudności, o których mowa, są z jednej strony źródłem wielu zmartwień (np. dziecko zbyt mało przybiera na wadze, ma obniżoną odporność organizmu, jest zbyt słabe, by osiągać poszczególne kamienie milowe), z drugiej jest to również przyczyna napięć i frustracji. Często życie takiej rodziny zaczyna mimowolnie kręcić się właśnie wokół jedzenia. Dzieci trudno jest przekonać do rozszerzenia repertuaru spożywanych produktów, co pociąga za sobą silne poczucie bezradności i lęk.
Zaburzenia integracji sensorycznej wpływają na trudności z planowaniem ruchu, panowaniem nad ciałem, problemy ze skupieniem czy uczeniem się. Jednocześnie można zauważyć u tych dzieciaków problem z regulacją emocjonalną. Często pojawiają się nagłe i niezrozumiałe dla otoczenia reakcje, nad którymi trudno jest zapanować osobom pracującym z dzieckiem lub jego opiekunom. Dlatego też terapeuci integracji sensorycznej dążą do tego, aby wprowadzać nowe rozwiązania i aktywności, które będą dla dzieci ciekawym wyzwaniem. Okazuje się, że właśnie tory przeszkód mogą być bardzo wartościową aktywnością.
Dostęp do technologii jest dzisiaj praktycznie nieograniczony. Telefony, komputery, laptopy, smartfony stały się nieodłącznym elementem naszej codzienności. Zarówno dorośli, jak i dzieci korzystają z nich przez wiele godzin w ciągu dnia. Jeszcze nie tak dawno główną rozrywką dzieci było spędzanie czasu na świeżym powietrzu, czytanie książek czy gry planszowe. Program telewizyjny był dość ubogi, więc bajkę zazwyczaj oglądało się wieczorem, przed snem. W ciągu ostatnich kilku lat rozwój w tym zakresie jest tak szybki i dynamiczny, że dorosłym ciężko za nim nadążyć. W wielu przypadkach starają się oni zapewniać dzieciom ograniczony dostęp do tych narzędzi, jednak nie zawsze mają wszystko pod kontrolą. Oczywiście niesie to za sobą zarówno pozytywne, jak i negatywne konsekwencje.
Któż z nas nie spotkał się z dzieckiem, które było przestymulowane? Pewnie niejednokrotnie sami jako terapeuci doprowadziliśmy do przestymulowania. Jest to zupełnie normalne, zwłaszcza na początku procesu terapeutycznego. Nie znamy jeszcze dokładnie dziecka i nie wiemy, w jaki sposób reaguje na poszczególne bodźce. Czasem okazuje się, że w trakcie zajęć gabinetowych dziecko mocno się kontroluje, a trudne i negatywne reakcje pojawiają się dopiero po wyjściu z gabinetu lub w domu. Konieczne jest więc zadbanie o sprawny przepływ informacji, żeby możliwe było zweryfikowanie, czy poszczególne aktywności wpływają niekorzystnie na układ nerwowy.