Zaburzenia motoryczne występujące w spektrum autyzmu

Początek zaburzenia pojawia się w okresie rozwojowym, zwykle we wczesnym dzieciństwie, ale objawy mogą ujawnić się w pełni dopiero później, kiedy wymagania społeczne przekraczają ograniczone możliwości. Deficyty są na tyle poważne, że powodują upośledzenie w osobistych, rodzinnych, społecznych, edukacyjnych, zawodowych lub innych ważnych obszarach funkcjonowania i są zwykle dominującą cechą funkcjonowania osoby możliwą do zaobserwowania we wszystkich środowiskach, chociaż mogą się różnić w zależności od sytuacji społecznej, edukacyjnej lub innej. Osoby w spektrum autyzmu mogą manifestować cały zakres funkcjonowania intelektualnego i zdolności językowych.

Związek motoryki z autyzmem

Powyższa definicja nie zawiera żadnych przesłanek odnośnie do odmiennego funkcjonowania psychoruchowego osób z SA1. Stereotypie ruchowe, czyli powtarzające się zachowania ruchowe oraz zaburzenia motoryczne, nie są obecnie ujęte jako objawy diagnostyczne2.

Warto natomiast przyjrzeć się bliżej motoryce osób z SA, ponieważ niektóre badania szacują, że problemy w zakresie motoryki ma 85%, 87% lub nawet 97% osób z SA2. Zależnie od przeprowadzonego badania dzieci te w 35–97% mają opóźniony rozwój ruchowy w zakresie motoryki dużej1.

Na przestrzeni ostatnich kilku lat pojawiały się badania, które opisywały odmienności osób z SA w funkcjonowaniu ruchowym.

W jednym z nich badano dzieci w pierwszych dwóch latach życia i zaobserwowano opóźnione zdobywanie kamieni milowych, takich jak:

• uniesienie głowy i utrzymanie jej na podłożem;
• obrót na plecy;
• samodzielne siadanie;
• obrót na brzuch;
• skręty tułowia w siadzie;
• pełzanie;
• wstawanie z pomocą;
• samodzielne wstawanie1.

Kolejne z badań oceniało osiągnięcie przez niemowlęta dojrzałych, w pełni rozwiniętych pozycji i czynności motorycznych. Wykazano, że grupa dzieci ze spektrum autyzmu znacznie później osiągała najwyższy stopień dojrzałości niż grupa typowa. W przypadku pozycji na brzuchu różnica między grupami była nieznaczna. W przypadku pozycji na plecach różnica między grupami była znacząca i wykazano znacznie późniejszy wiek osiągnięcia tej dojrzałej pozycji u dzieci w SA niż w grupie typowej. W grupie badanych z SA stwierdzono znacznie wolniejsze tempo rozwoju chodzenia, leżenia na plecach i siedzenia, w porównaniu z grupą typową3.

Poza tym analizowano domowe nagrania wideo niemowląt, u których później zdiagnozowano autyzm. U wszystkich badanych z autyzmem stwierdzono różnorodne nieprawidłowości ruchowe. Na przykład u dzieci w wieku 4 miesięcy zaobserwowano utrzymującą się asymetrię w pozycji leżącej na brzuchu, z prawą ręką uwięzioną pod klatką piersiową. Przewracanie się często przebiegało nieprawidłowo; u niektórych dzieci konsekwentnie rozpoczynało się ono z pozycji leżącej na boku, a nie na plecach, podczas gdy u innych brakowało przewracania się segmentowego lub korkociągowego i utrzymywało się przewracanie en bloc bez obrotu. Odnotowano asymetryczne leżenie na brzuchu, pełzanie i siedzenie z nierównomiernym rozłożeniem ciężaru ciała oraz asymetryczne obroty.

Niemowlęta prezentowały asymetryczny odruch toniczny szyi (ATNR). Jeśli chodzi o chodzenie, autorzy zauważyli, że „u każdego dziecka z autyzmem, które dotychczas obserwowano, stwierdzono pewien stopień asymetrii”3.

Zauważono znacznie większą hipotonię w 1. roku życia i nietypową postawę ciała w 2. roku życia u niemowląt, u których później zdiagnozowano autyzm w porównaniu z niemowlętami rozwijającymi się typowo3.

Szczególnie po 9. miesiącu widoczne jest późniejsze samodzielne siadanie oraz po 18. miesiącu – samodzielne chodzenie1.

Po 2. roku życia oceniano samodzielne chodzenie oraz wchodzenie i schodzenie po schodach, kopnięcia, bieg, skoki obunóż. W tej grupie wiekowej opóźniony rozwój ruchowy prezentowało około 37% dzieci z SA1.

Odmienna motoryka w autyzmie – wyniki badań

W innych badaniach skupiono się na kontroli postawy stojącej (tj. zdolności do utrzymania stabilnej pozycji stojącej). Osoby z autyzmem wykazywały znacznie częściej większą niestabilność postawy4.

Już w latach 70. ubiegłego wieku nau­­kowcy opisywali odmienności w zakresie chodu, takie jak wolniejsze tempo, zmniejszona długość kroku, zwiększone zgięcie kolan i nietypowe pozycje kończyn górnych podczas chodzenia. Zaobserwowano także istotną różnicę między grupami – było to zmniejszenie zakresu ruchu w stawie skokowym u dzieci z SA. W badaniach udokumentowano także trudności z utrzymaniem równowagi, wolniejsze tempo ruchów, zmniejszoną stabilność postawy oraz brak reakcji równoważnej w przypadku utraty równowagi3.

Warto zauważyć, że największe różnice motoryczne w grupie SA dotyczyły chodzenia, najpóźniej dojrzewającego zachowania motorycznego, które badano, i jedyne, którego nabycie pokrywa się z wiekiem, w którym zazwyczaj występuje regresja. Wyniki dotyczące chodzenia mogą zatem odzwierciedlać początek i postęp procesu regresji, podczas gdy wyniki dotyczące zachowań związanych z leżeniem na brzuchu, leżeniem na plecach i siedzeniem mogą odzwierciedlać wcześniejsze zaburzenia rozwoju w grupie ze spektrum.

Rodzi to nowe pytania dotyczące tego, kiedy i w jaki sposób umiejętności motoryczne u dzieci z autyzmem stają się niedostateczne. Wyniki te sugerują, że deficyty motoryczne w autyzmie nie są wtórne w stosunku do bardziej podstawowych...