Integracja sensoryczna a funkcje wykonawcze

Przez wiele lat były to dwa zupełnie inne działania osadzone w innych koncepcjach. Integracja sensoryczna opracowana przez J. Ayres była w dużym stopniu zakorzeniona w neurofizjologii, terapii zajęcia oraz pracy z ciałem. Mocno koncentrowano się w niej na tym, w jaki sposób dzieci przetwarzają bodźce pojawiające się w otoczeniu oraz jak się regulują i co można zrobić, żeby im w tym pomóc. Bazowano więc na procesach neurologicznych. Koncepcja funkcji wykonawczych rozwijała się natomiast opierając się na założeniach neuropsychologii, psychologii poznawczej i edukacji, a główny nacisk był położony na planowanie, myślenie i kontrolę zachowania. Można więc odnieść wrażenie, że istniał swoisty dualizm pomiędzy ciałem a poznaniem.

Rozwój neuronauki i lepsze rozumienie tego, w jaki sposób funkcjonuje mózg, doprowadziły do sytuacji, w której zaczęto łączyć ze sobą te dwa podejścia. Okazało się bowiem, że struktury, które odpowiadają za regulację sensoryczną i funkcje wykonawcze, są ze sobą bardzo mocno powiązane. Należy podkreślić, że zarówno w jednym, jak i w drugim obszarze kluczowe znaczenie odgrywa kora przedczołowa oraz układ limbiczny. 

Co ważne, kładzie się duży nacisk na fakt, że regulacja pobudzenia jest warunkiem koniecznym do tego, żeby efektywnie korzystać z funkcji wykonawczych. Dziecko, które jest przeciążone lub niedostymulowane, ma trudności z tym, żeby kontrolować impulsy, planować czy w efektywny sposób korzystać z pamięci roboczej. Dodatkowo zaczęto zauważać znaczenie ruchu dla rozwoju procesów poznawczych. Okazuje się, że doświadczenia sensoryczne budują te procesy, a działanie jest podstawą do planowania i kontroli. Dziecko uczy się myśleć poprzez działanie. System oparty na przekazywaniu informacji i gotowych instrukcji, zwłaszcza w obszarze edukacji, nie sprawdzał się, dlatego zaczęto uważniej przyglądać się funkcjonowaniu młodego człowieka i szukać bardziej efektywnych rozwiązań.

Warto przyjrzeć się temu, jak postępowały zmiany i jakie obszary one obejmowały. Poniżej znajduje się tabela, w której przedstawiona została modyfikacja podejścia pomiędzy integracją sensoryczną a funkcjami wykonawczymi (tabela 1).

Okazuje się więc, że obecnie nie można rozdzielać tych dwóch założeń. Konieczne jest łączenie ich ze sobą, żeby jak najlepiej móc wpłynąć na rozwój dziecka i pomóc mu poradzić sobie z trudnościami. Pojawia się więc pytanie: jak to robić? Jakie działania i w jaki sposób wprowadzać, żeby było to spójne i efektywne? Jak już wspomniano, nic nie jest w stanie się zadziać, jeśli układ nerwowy nie zostanie najpierw wyregulowany. Dlatego też na początku pracy terapeutycznej należy zadbać o optymalny poziom pobudzenia. Bez niego dziecko nie jest w stanie korzystać z funkcji wykonawczych. Często pojawia się tutaj impulsywność i wycofanie oraz znaczenie spada zdolność do uczenia się nowych rzeczy. Wystarczy spojrzeć np. na dziecko, które jest nadreaktywne słuchowo. W momencie kiedy w klasie jest zbyt głośno, dochodzi do pobudzenia układu nerwowego. Co za tym idzie? Znaczny spadek koncentracji, skupianie się na nieprzyjemnych bodźcach oraz osłabienie tempa pracy dydaktycznej czy trudności z zapamiętywaniem nowych treści. Do tego narasta frustracja i pojawia się problem z panowaniem nad swoimi emocjami. W tym wszystkim nie ma szans, żeby uczyć się nowych rzeczy. 

Tabela 1. Różnice w podejściu tradycyjnym i współczesnym w kontekście integracji sensorycznej i funkcji wykonawczych