Interocepcja – zapomniany zmysł Jak wpływa na samoregulację i emocje u dzieci z zaburzeniami integracji sensorycznej?

Neuroanatomia i mechanizmy interocepcji

Interoceptywne sygnały docierają m.in. drogą spinotalamiczną (lamina I), nerwem błędnym oraz somatosensorycznymi aferentami pochodzącymi ze skóry i trzewi. Ostatecznie trafiają do ­struktur móz­­­gowych – jąder wzgórza, a na­­stępnie do tylnej i przedniej części kory wyspy (insula), kory somatosensorycznej i zakrętu obręczy, umożliwiając tworzenie świadomej reprezentacji stanu wewnętrznego.

Obwodowe drogi aferentne

Sygnały interoceptywne są odbierane przez receptory mechaniczne i chemoreceptory znajdujące się w narządach wewnętrznych, skórze, mięśniach i naczyniach krwionośnych, a potem przekazywane do ośrodkowego układu nerwowego za pośrednictwem:

• nerwu błędnego (X),
• nerwów rdzeniowych,
• dróg rdzeniowo-wzgórzowych (lamina I rdzenia kręgowego).
   

Ośrodki mózgowe przetwarzania interocepcji

Kluczowe struktury przetwarzające interocepcję to:

• tylna i przednia kora wyspy (posterior/anterior insula) – integracja percepcji somatycznej i emocjonalnej, kluczowa dla subiektywnego odczuwania stanu ciała,
• kora zakrętu obręczy (anterior cingulate cortex) – uczestniczy w emocjonalnej ocenie sygnałów z ciała,
• jądra wzgórza – przekaźnik in­­­formacji sensorycznych do kory mózgowej,
• kora somatosensoryczna – umoż­­liwia świadome mapowanie sta­nu wewnętrznego.
   

Funkcjonalna łączność między korą wyspy a obszarami limbicznymi i przedczołowymi odpowiada za integrację interocepcji z emocjami i zachowaniem.

Interocepcja a samoregulacja emocjonalna u dzieci

Interocepcja pozwala dzieciom rozpoznawać podstawowe sygnały ciała, co umożliwia adaptacyjne działania, np. przytulić się, zjeść, odpocząć. Gdy ta funkcja jest zaburzona, prowadzi do nasilenia stresu, trudności w identyfikacji emocji i społecznej adaptacji, w tym wybuchów emocjonalnych.
Samoregulacja emocjonalna to zdolność do rozpoznawania, kontrolowania i modyfikowania własnych stanów emocjonalnych oraz zachowań w odpowiedzi na bodźce zewnętrzne i wewnętrzne. Interocepcja umożliwia dziecku:

• rozpoznanie wczesnych sygnałów dyskomfortu (np. napięcie, ból, głód),
• przypisanie emocji do fizjologicznych stanów (np. „boli mnie brzuch, bo się stresuję”),
• adekwatne reagowanie (np. odpoczynek, prośba o pomoc).
   

Bez prawidłowego odczytywania tych sygnałów dzieci mogą przejawiać:

• trudności z regulacją emocji,
• impulsywność,
• frustrację wynikającą z nie­­­zrozumienia wewnętrznych odczuć,
• zaburzenia zachowania (meltdowns – kryzysy sytuacyjne, wycofanie, lęki).
   

Dzieci z zaburzeniami integracji sensorycznej (SI)

U dzieci z zaburzeniami SI interocepcja może być:

• nadwrażliwa (hiperreaktywność) – dziecko doświadcza nadmiernego bólu, lęku przed niewielkim dyskomfortem, unika aktywności fizycznej,
• niedowrażliwa (hiporeaktywność) – brak odczuwania bólu, ignorowanie potrzeby wypróżnienia, trudności w zauważeniu głodu,
• zdezorganizowana – niespój­­ne reakcje, np. nieadekwatna reakcja emocjonalna na syg­nały fizjologiczne.
   

Zaburzenia te prowadzą do problemów z:

• rozpoznawaniem emocji (aleksytymia dziecięca),
• komunikacją potrzeb (problemy w relacjach rówieśniczych i rodzinnych),
• radzeniem sobie w sytuacjach stresowych (brak strategii samoregulujących).
   

Zależność od wieku i poziomu rozwoju

Badania sugerują, że dokładność interocepcji i jej wpływ na samoregulację zmieniają się z wiekiem. U dzieci młodszych (3–7 lat) rozwój interocepcji jest silnie związany z doświadczeniami cielesnymi i wsparciem ze strony dorosłych. Brak tych doświadczeń może skutkować długoterminowymi deficytami w rozpoznawaniu i nazywaniu emocji.

Dzieci z ASD/zaburzeniem SI

Badania z udziałem dzieci z autyzmem pokazały istotne obniżenie interoceptywnej dokładności (ćwiczenia na liczenie bicia serca, poziom wysiłku oddechowego) w porównaniu do ich rówieśników neurotypowych (efekt d ≈ 0,72), natomiast dorośli z ASD nie wykazywali różnic w stosunku do kontroli. Wynika to z możliwej korekty w rozwoju lub zróżnicowania fenotypów ASD. Inne przeglądy literatury potwierdziły powszechność zaburzonych mechanizmów interoceptywnych u osób z ASD, przy tendencji do interoceptywnej hipoświado...