Praca z dzieckiem lękowym

Czym są zaburzenia lękowe u dzieci oraz w jaki sposób ujawniają się one w zachowaniu? Okazuje się, że można je rozpoznać w momencie, kiedy u dziecka pojawia się nadmierny, często nieuzasadniony lub nieadekwatny do sytuacji lęk. Może on przybierać różne formy, np.: 

• Lęk separacyjny – pojawia się on w momencie, kiedy konieczne staje się rozstanie dziecka z rodzicem/opiekunem. Charakteryzuje go bardzo wzmożony niepokój pojawiający się przy rozstaniu, trudności adaptacyjne w żłobku/przedszkolu/szkole oraz niepokój o bezpieczeństwo rodzica; najczęściej dziecku zaczynają wówczas towarzyszyć objawy o charakterze somatycznym, np. ból brzucha.
• Fobie – bardzo mocny, często irracjonalny lęk przed jakimś przedmiotem, wydarzeniem, ludźmi, zwierzętami, ciemnością, wizytą u lekarza… W konsekwencji pojawia się natychmiastowa reakcja lękowa i konieczność uniknięcia danego bodźca.
• Lęk społeczny – silny lęk przed sytuacjami społecznymi, który jest związany z wycofaniem się z relacji społecznej, unikaniem sytuacji, w których trzeba się wypowiedzieć, zabrać głos; obawa przed ośmieszeniem się.
• Uogólnione zaburzenia lękowe – przewlekły i trudny do kontrolowania lęk, który dotyczy wielu obszarów życia (np. dom, szkoła, plany na przyszłość). Objawia się on ogólnym zamartwianiem się, trudnościami ze snem, mocnym usztywnieniem ciała i potrzebą całkowitej kontroli otoczenia.
• Zaburzenia lękowe z napadami paniki – to nagłe epizody mocnego lęku, które nawracają w określonych sytuacjach czy pod wpływem konkretnych bodźców i wiążą się z wieloma objawami somatycznymi, jak np. duszności, zawroty głowy czy przyspieszone bicie serca.
• Zaburzenia obsesyjno-kompulsywne – są one spowodowane obecnością natrętnych myśli (obsesji) oraz powtarzalnych zachowań (kompulsji), których celem jest zmniejszenie lęku, np. posiadanie określonych rytuałów (np. związanych z wychodzeniem z domu), uporczywe sprawdzanie różnych rzeczy czy chociażby wielokrotne mycie rąk. 

Lęk może więc mieć różne podłoże, jednak na poziomie zachowania dziecko często zaczyna unikać określonych sytuacji (np. nie chce chodzić do szkoły lub ma problem z wejściem w nowe miejsce), reaguje płaczem, wycofaniem się z konkretnej sytuacji lub złością, ma trudności z zasypianiem i snem, ale także może zgłaszać różne objawy somatyczne, np. bóle brzucha czy głowy. Należy więc mieć świadomość, że dużo częściej lęk będzie się wyrażał właśnie przez ciało i zachowanie, a nie przez werbalizowanie konkretnych emocji.

Warto się w tym miejscu zastanowić nad tym, jakie jest podłoże neurofizjologiczne lęku. Lęk jest reakcją układu nerwowego na pojawiające się zagrożenie. Kluczową rolę w tym zakresie odgrywają następujące struktury w mózgu:

• Ciało migdałowate – jego rolą jest szybkie i automatyczne rozpoznawanie potencjalnego zagrożenia pojawiającego się w naszym otoczeniu. Często bodźce te są rozpoznawane szybciej, niż następuje ich świadome przetworzenie. Co ciekawe, u dzieci, u których diagnozowane są zaburzenia lękowe, ta struktura jest nadreaktywna, przez co bodźce, które są neutralne, mogą być rozpoznawane jako zagrażające i dziecko zdecydowanie szybciej uaktywnia reakcje obronne.
• Układ limbiczny – obejmuje on ciało migdałowate i hipokamp i odpowiada za reakcje emocjonalne i rozpoznawanie emocji. Hipokamp nadaje kontekst sytuacji, której dziecko jest uczestnikiem, ale kiedy stres i napięcie są przewlekłe, jego działanie może być znacznie osłabione. Nawet w sytuacjach, które są bezpieczne, dziecko może reagować lękiem, ponieważ jego mózg „zapamiętał” wcześniejsze doświadczenia jako zagrażające.
• Kora przedczołowa – odpowiada ona za hamowanie reakcji, kontrolę poznawczą i ocenę sytuacji. U dzieci jest ona jeszcze niedojrzała, a więc ma ograniczoną zdolność do regulowania reakcji emocjonalnych. W tym kontekście reakcje lękowe są często bardziej impulsywne i trudniejsze do wyciszenia. 

Oprócz tych obszarów, warto zwrócić uwagę na biologiczny mechanizm związany z przetrwaniem, czyli reakcję walka–ucieczka–zamrożenie. Ta pierwsza odpowiada za szybkie, impulsywne działanie, czasem połączone z agresją. Ucieczka polega na wycofaniu się, unikaniu pewnych sytuacji, a zamrożenie objawia się biernością, bezruchem lub całkowitym odcięciem. U dzieci z zaburzeniami lękowymi ta właśnie reakcja może być wywoływana przez bodźce stosunkowo niegroźne, neutralne. 

Trudności dzieci lękowych

Co nam daje ta wiedza? Otóż prawidłowo funkcjonujący układ nerwowy jest w stanie adekwatnie reagować na bodźce i potrafi samodzielnie wrócić do stanu równowagi. Natomiast w przypadku dzieci z zaburzeniami lękowymi często obserwuje się dodatkowo następujące trudności: 

• Nadreaktywność, czyli nadmierną reakcję na bodźce, a co za tym idzie – szybkie wchodzenie w stan pobudzenia.
• Obniżony próg pobudzenia – dziecko łatwo jest przestymulować, szybko ulega przeciążeniu, ponieważ ma trudności z filtrowaniem bodźców.
• Trudności w wygaszaniu reakcji – dziecko nie ma umiejętności, żeby samodzielnie się wyciszyć, wrócić do równowagi i można u niego zaobserwować długotrwałe napięcie. 

Jeśli dziecko odczuwa, że świat dookoła niego jest nieprzewidywalny i chaotyczny, to będzie rosła w nim potrzeba kontroli lub przyjmowanie strategii unikowych. Za tym wszystkim będzie stał też narastający lęk. Wchodzimy wówczas w schemat błędnego koła – pojawia się bodziec, który prowadzi do przeciążenia, a przeciążenie generuje lęk, więc w konsekwencji pojawia się reakcja unikowa i trudności z adaptacją do nowych warunków. 

Co warto sprawdzić, kiedy na diagnozę trafia dziecko mające trudności z radzeniem sobie z emocjami? 

Na samym początku, w czasie wywiadu z rodzicami, warto zapytać o zachowania dziecka w nowych sytuacjach, reakcje na obce osoby, sposoby radzenia sobie w sytuacjach trudnych oraz o sam charakter lęku. W czasie spotkania z dzieckiem konieczne jest obserwowanie jego reakcji na nowe i niespodziewane bodźce. Ważne jest, by popatrzeć na ciało pod kątem napięć i usztywnień oraz spróbować określić, jakie strategie radzenia sobie ma wypracowane. Można w tym celu wykorzystać następujące aktywności:

• Swobodna zabawa dziecka oraz umiejętność samodzielnej eksploracji otoczenia, m.in. czy dziecko czeka na instrukcje ze strony terapeuty, czy samo podejmuje działanie oraz w jaki sposób wchodzi w kontakt.
• Wprowadzanie stymulacji proprioceptywnej – sp...