Propriocepcja w praktyce terapeuty SI

Należy zauważyć, że w kontekście integracji sensorycznej układ proprioceptywny stabilizuje cały układ nerwowy. Daje więc poczucie bezpieczeństwa w ciele, sprzyja organizacji reakcji motorycznych oraz buduje zdolność do modulowania pobudzenia. W tym artykule kompleksowo zostanie omówiony ten zmysł, ze szczególnym uwzględnieniem jego wpływu na emocje, zachowanie oraz kontrolę posturalną.

Na samym początku można więc zapytać, za co dokładnie odpowiada układ proprioceptywny.

Jest kilka obszarów, na które on wpływa. Mowa o:

• świadomości własnego ciała oraz odczuwaniu jego ciężaru,
• umiejętności poruszania poszczególnymi częściami ciała bez kontroli wzroku,
• planowaniu i kontrolowaniu wykonywanych ruchów,
• umiejętnościach polegających na odpowiednim dopasowaniu siły do wykonywanego zadania czy do podniesienia jakiegoś przedmiotu,
• wykonywaniu ruchów precyzyjnych,
• ułożeniu narządów artykulacyjnych we właściwy sposób,
• kontroli posturalnej,
• napięciu mięśniowym (na które wpływa wraz z układem przedsionkowym),
• bezpieczeństwie emocjonalnym – dziecko wie, jak ułożone jest jego ciało w przestrzeni, prawidłowo je odczuwa, więc nie musi się stresować, że zrobić coś w nieodpowiedni sposób,
• płynności wykonywanych ruchów.

Wszystkie impulsy o charakterze proprioceptywnym wędrują od rdzenia kręgowego w górę do pnia mózgu oraz móżdżku. Tylko niektóre z nich docierają do półkul naszego mózgu. Jednak zdecydowana większość z nich jest analizowana w tych obszarach mózgu, które nie są w żadnym stopniu odpowiedzialne za świadomość, w związku z tym niezwykle rzadko zwracamy uwagę na sygnały, które pochodzą z naszych mięśni, chyba że specjalnie kontrolujemy i przyglądamy się wykonywanym przez nas ruchom. Jest to zmysł, w obszarze którego pojawiają się również różne rodzaje zaburzeń i trudności, jak np.:

• Podwrażliwość proprioceptywna – dziecko podejmuje działania mające na celu dostymulowanie się w taki sposób, aby móc sobie skompensować nieprawidłową dystrybucję napięcia mięśniowego. Wynika to z chęci poczucia swojego ciała. Ponieważ dziecko ma problem z odbiorem bodźców proprioceptywnych, często nie zdaje sobie sprawy z tego, jak dużej siły używa do zabawy czy w interakcjach z rówieśnikami. Może więc często niszczyć zabawki, mocno dociska narzędzie pisarskie do kartki, a w trakcie zabaw z rówieśnikami bywa agresywne lub zbyt impulsywne, może uderzać, kopać lub przytulać mocno i nieprzyjemnie, czym denerwuje swoich kolegów i koleżanki. Konieczne jest jednak zwrócenie uwagi na to, że działania podejmowane przez dziecko nie są zamierzone, większość dzieci nie kontroluje tego, co robi, nie zdaje sobie sprawy, że może kogoś skrzywdzić, ponieważ ono samo musi otrzymać bardzo mocny bodziec, żeby go w ogóle odczuć. Dodatkowo dzieci z tego typu trudnościami są często niezdarne, również w zakresie posługiwania się różnymi przedmiotami, niechętnie podejmują aktywności ruchowe. Takie dziecko ożywia się w momencie, kiedy może wykonywać aktywności wymagające ciągnięcia czegoś ciężkiego, pchania. Lubi, kiedy porusza się jego rękami lub nogami.
   
• Poszukiwanie bodźców proprioceptywnych dotyczy tych dzieci, które same dążą do zaspokojenia swoich potrzeb. Mogą w związku z tym umyślnie i świadomie wpadać na innych ludzi czy przedmioty znajdujące się w ich pobliżu. Ocierają się o ściany, meble. Proszą rodziców, żeby je mocno dociskali, łaskotali, siłowali się z nimi lub wykonywali aktywności związane z zapasami, wojną na poduszki. Dzieci z tego typu trudnościami będą dążyły do podejmowania zabaw wymagających przenoszenia ciężkich przedmiotów. Może pojawić się gryzienie, kopanie, wyłamywanie sobie palców, ssanie kciuka a nawet wkładanie całych rąk do buzi i obgryzanie paznokci. Młodzi ludzie mogą preferować ubrania, które będą przylegały do ciała, ciasne, z mocno zawiązanymi sznurówkami. W trakcie zajęć lekcyjnych mogą pojawić się takie zachowania, jak: uderzanie rękami o ławkę, stopami o podłogę, wkładanie do buzi gumki, gryzienie ołówka, włosów czy kołnierzyka.

Propriocepcja rozwija się bardzo wcześnie, bo już w życiu płodowym. Dochodzi do tego w momencie, kiedy dziecko zaczyna wykonywać pierwszy ruchy w macicy. To one stanowią pierwszą stymulację tego zmysłu. Po przyjściu dziecka na świat rozwój układu proprioceptywnego jest w bardzo dużym stopniu skorelowany z aktywnością ruchową. Warto zaobserwować, jakie działania na poszczególnych etapach rozwoju dziecka mają na niego wpływ:

• Okres niemowlęcy – układ proprioceptywny jest stymulowany przede wszystkim poprzez takie działania, jak: noszenie, kołysanie, turlanie czy leżenie na brzuchu. Dziecko rozwija go także w trakcie wykonywania podporu czy raczkowania. W ten sposób zaczyna ono lepiej czuć swoje ciało w przestrzeni i podejmuje pierwsze próby regulacji napięcia mięśniowego.
   
• Wczesne dzieciństwo – do głównych umiejętności dziecka, które wpływają na rozwój propriocepcji na tym etapie, należą: chodzenie, bieganie, skakanie, wspinanie się oraz wykonywanie wszelkich zadań siłowych, np. przeciąganie liny, pchanie ciężkich przedmiotów, przesuwanie mebli. Jest to kluczowy etap dl...