Różnicowanie zaburzeń behawioralnych w diagnozie SI

Często jest tak, że nadreaktywność, wycofanie, impulsywność czy unikanie podejmowania różnych działań bywają zakwalifikowane jako zaburzenia emocjonalno-behawioralne, podczas gdy przyczyną tego stanu rzeczy są problemy z przetwarzaniem bodźców sensorycznych. Błędnie postawiona diagnoza może doprowadzić do tego, że terapeuta pracujący z dziećmi będzie podejmował nieodpowiednie oddziaływania, a co za tym idzie – może pogłębiać trudności i w konsekwencji doprowadzić do jeszcze poważniejszych problemów z radzeniem sobie z emocjami. 

Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie ram teoretycznych, klinicznych i praktycznych umożliwiających różnicowanie zaburzeń SI z trudnościami behawioralnymi i lękowymi, z uwzględnieniem obserwacji funkcjonowania dziecka, mechanizmów neurobiologicznych oraz implikacji dla planowania terapii.
Zaburzenia w obszarze integracji sensorycznej są spowodowane nieprawidłowym przetwarzaniem bodźców dochodzących do dziecka z jego otoczenia. W konsekwencji dziecko nie jest w stanie przejawiać odpowiednich zachowań adaptacyjnych. 

Zaburzenia te mają charakter:

• zaburzeń w obszarze modulacji sensorycznej przejawiających się nadwrażliwością (czyli zbyt mocna reakcja) lub podwrażliwością (tj. zbyt słaba reakcja) sensoryczną, a wg L. Miller również poszukiwaniem sensorycznym,
• zaburzeń dyskryminacji sensorycznej,
• trudności w obszarze planowania motorycznego (dyspraksja). 

Zaburzenia integracji sensorycznej zauważalne są u dzieci już w pierwszych miesiącach życia, a wraz z upływem czasu stają się coraz bardziej wyraźne i intensywne. Ich obecność może znacznie utrudnić funkcjonowanie dziecka w codziennych sytuacjach. 

Czym jednak są trudności behawioralne i lękowe? Te pierwsze są określane jako nawracające i utrwalone wzorce zachowań charakteryzujące się tym, że są nieadekwatne do wieku oraz sytuacji, w której znajduje się dziecko. Wpływa to na pojawienie się trudności związanych z funkcjonowaniem w różnych miejscach (szkoła, dom, grupa rówieśnicza), ponieważ przyczyniają się do tego, że młody człowiek wpada często w konflikty z otoczeniem. Należy jednak mieć świadomość, że nie wynikają one z braku wychowania, ale są wyjątkową formą komunikatu, który dziecko przekazuje innym osobom. Pokazuje ono w ten sposób, że nie jest w stanie poradzić sobie z emocjami, które mu towarzyszą, ma trudności sensoryczne lub poznawcze, ale nie umie o tym w inny sposób opowiedzieć. 

Do najczęstszych objawów trudności behawioralnych zalicza się w szczególności:

• impulsywność,
• częste wpadanie w złość,
• przejawienie agresji zarówno słownej, jak i fizycznej w kierunku innych osób,
• przyjmowanie postawy pozycyjnej, buntowniczej lub negatywistycznej,
• celowe niszczenie przedmiotów, również należących do innych osób,
• podejmowanie prób związanych z prowokowaniem konfliktów,
• trudności z zaakceptowaniem i dostosowaniem się do obwiązujących w danym miejscu zasad,
• przejawienie nadmiernej potrzeby kontroli lub działanie chaotyczne, nieuporządkowane.

Należy mieć świadomość, że w przypadku trudności behawioralnych zachowanie prezentowane przez dziecko nie jest celem samym w sobie, a strategią radzenia sobie w trudnych sytuacjach związanych z napięciem, stresem lub nadmiernym przeciążeniem.

Trudności lękowe odnoszą się natomiast do odczuwania przez dziecko nadmiernego, bardzo często zupełnie nieadekwatnego poziomu lęku i napięcia. Oprócz tego, że powodują trudności w funkcjonowaniu dziecka, to wpływają w bardzo dużym stopniu na podejmowane przez niego relacje społeczne – znacznie ograniczają jego aktywność oraz samodzielność. Co ważne, w przypadku trudności lękowych często pojawiają się objawy somatyczne lub określone zachowania, które mogą znacznie utrudnić określenie odpowiedniego kierunku diagnostycznego. Chodzi tutaj w szczególności o:

• wycofanie społeczne, unikanie różnych sytuacji, zwłaszcza tych nowych,
• nadmierną potrzebę kontroli i przewidywalność, niechęć do zmian, przywiązanie do rutyny,
• perfekcjonizm, silny lęk przed popełnieniem jakiegokolwiek błędu, a co za tym idzie – unikanie sytuacji nowych i nieznanych...