Specyfika zaburzeń integracji sensorycznej w niepełnosprawności wzrokowej Zalecenia i wskazówki do terapii SI

Widzenie ma charakter multisensoryczny, a jego rozwój jest związany z:

• integracją sensoryczno-motoryczną,
• prawidłowym poziomem napięcia mięśniowego w aparacie gałkoruchowym oraz w obrębie ciała, 
• koordynacją ruchową i znajomością schematu ciała,
• orientacją przestrzenną i kierunkową,
• reaktywnością układu nerwowego,
• funkcjami poznawczymi.
   

Badania przedmiotu wykazują, że ok. 9–10% populacji dzieci poniżej 6 r.ż. ma wady wzroku.

Charakterystyczne przejawy zaburzeń widzenia w codziennym funkcjonowaniu u małych dzieci to:

• manipulacja zabawkami bez kontroli wzroku, 
• nieprawidłowa koordynacja ruchów głowy i oczu,
• brak zainteresowania małymi zabawkami, układankami i obrazkami,
• opóźniony rozwój ruchowy i trudności z samoobsługą,
• unikanie zabaw i gier ruchowych,
• trudności z wchodzeniem i scho­­­­­dzeniem ze schodów, krok do­­staw­­ny utrzymujący się po 32. miesiącu życia. 
   

Niepełnosprawności funkcjonowania narządu wzroku określa się na podstawie oceny stopnia ostrości wzroku do bliży i dali oraz zakresu pola widzenia. 

U słabowidzących ostrość wzroku wy­nosi 5–33% jego prawidłowej wartości. W przypadku takiego dziecka korekcja okularowa nie poprawia w zasadniczy sposób zdolności widzenia, ale stopień kompensacji wzroku przez inne zmysły.

Przyczyny zaburzeń widzenia to najczęściej:

• czynniki genetyczne i wady wrodzone, 
• uszkodzenia okołoporodowe i wcześniactwo, 
• nieprawidłowa budowa aparatu optycznego oka,
• choroby okulistyczne i współistniejące,
• urazy oczu i mózgu.
   

Niedowidzenie (ang. amblyopia), nazywane również „leniwym okiem”, polega na obniżeniu ostrości wzroku pomimo zastosowania właściwej korekcji szkłami. 

Co jeszcze wskazuje na to, że dziecko może źle widzieć? Zwykle mruży i pociera oczy, skarży się na bóle głowy, pieczenie oraz swędzenie zaczerwienionych oczu. Podczas patrzenia z bliska przechyla głowę i ustawia ją pod różnym kątem, co powoduje asymetrię ciała prowadzącą do wad postawy. Charakterystyczne jest też zamykanie jednego oka. Może mieć rozszerzone lub asymetrycznie ustawione źrenice.

Wady i choroby układu wzrokowego w znaczący sposób negatywnie wpływają na percepcję wzrokową. Właściwy poziom tej funkcji zwłaszcza u młodszych dzieci jest niezbędny w opanowaniu technik szkolnych. 

W pracy terapeutycznej i dydaktycznej przy niedowidzeniu należy zawsze uwzględnić współistniejące u dziecka choroby i zaburzenia, takie jak:

• padaczka dziecięca, 
• lęki, 
• choroby, zaburzenia i bóle somatyczne,
• symptomy neurotyczne spowodowane przewlekłym stresem,
• opóźniony i zaburzony rozwój motoryczny,
• nadreaktywność ruchowa,
• znacznie obniżony poziom koncentracji uwagi wzrokowo-słuchowej.
   

Niezwykle istotne jest także ustalenie, czy dziecko ma niepełnosprawność wzrokową od urodzenia lub nabytą, czy poziom widzenia utrzymuje się na tym samym poziomie lub pogarsza się.
W procesie nauczania dzieci z niedowidzeniem wymagane są specjalistyczne metody pracy i pomoce edukacyjne. 

Podział i charakterystyka kategorii dzieci z uszkodzonym wzrokiem

Dzieci słabowidzące stanowią zróżnicowaną grupę, jeśli chodzi o zakres i sposób widzenia.
Badacze przedmiotu wyróżniają wśród nich cztery zasadnicze grupy (Majewski T., 2002): 

1. Z uszkodzeniami widzenia centralnego – u których widzenie waha się pomiędzy 6–25% prawidłowej ostrości. Spostrzegają tylko duże obiekty, ale nie dostrzegają ich cech charakterystycznych i nie widzą małych przedmiotów.
2. Z wysoką krótkowzrocznością (często uwarunkowaną genetycznie), która powoduje duże trudności w spostrzeganiu obiektów z większej odległości. Mimo korekcji (soczewkami lub szkłami optycznymi) mają charakterystyczne problemy z akomodacją, ponieważ na skutek pogorszenia elastyczności soczewki oka występuje zmniejszenie ostrości widzenia szczególnie podczas zmian odległości obiektów, na które patrzymy (blisko – daleko). Dzieci te spostrzegają jedynie przedmioty znajdujące się blisko.
3. Z zawężeniem i uszkodzeniem widzenia obwodowego, tj. z ubytkami w polu widzenia. Znacznie ogranicza to całościowe spostrzeganie przestrzeni oraz zaburza orientację i swobodne poruszanie się w otoczeniu.
4. Z zaburzeniami widzenia obuocznego, które występuje najczęściej w zezie i w dużych różnicach ostrości wzroku w obu oczach. Powoduje to trudności lub brak widzenia głębi (wid...